آشنایی با مفروضات حسابداری | 5 فرضی که پایه گزارش‌های مالی‌اند

مفروضات حسابداری، پایه و اساس ثبت و گزارش اطلاعات مالی در هر کسب‌وکاری به شمار می‌آیند و بدون درک صحیح آن‌ها، تحلیل صورت‌های مالی ممکن نیست. مفروضاتی مانند تفکیک شخصیت، تداوم فعالیت، واحد پول و دوره مالی، چارچوبی را فراهم می‌کنند که در آن داده‌های مالی قابل مقایسه، قابل فهم و قابل اعتماد می‌شوند. در این مقاله از آموزشگاه حسابداری «نارنجی» قصد داریم مفروضات بنیادی حسابداری را به زبان ساده توضیح دهیم، کاربردهای آن‌ها را در عمل بررسی کنیم و نقش آن‌ها را در تهیه گزارش‌های مالی مورد تحلیل قرار دهیم.

مفروضات حسابداری چیست؟

مفروضات حسابداری، گزاره‌هایی بنیادین و پذیرفته‌شده هستند که به‌صورت ضمنی در تمام فرآیندهای ثبت، طبقه‌بندی و گزارش اطلاعات مالی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این مفروضات به تدوین اصول حسابداری کمک می‌کنند. نقش اصلی این مفروضات، ایجاد یک چارچوب منطقی برای تهیه صورت‌های مالی است؛ چارچوبی که همه کاربران (از مدیران شرکت‌ها گرفته تا حسابرسان و سهام‌داران) بتوانند به آن تکیه کنند.

مفروضات حسابداری چند تا است؟

مفروضات بنیادی حسابداری، 5 مورد هستند که آشنایی با این مفروضه ها، برای هر حسابداری ضروری است. در ادامه، این پنج فرض بنیادی را به‌صورت کامل معرفی و بررسی می‌کنیم.

1- فرض تفکیک شخصیت (Economic Entity Principle)

فرض تفکیک شخصیت بیان می‌کند که یک واحد اقتصادی (مثل شرکت یا فروشگاه) باید از نظر حسابداری کاملاً مستقل از مالک و مدیران در نظر گرفته شود. یعنی اینکه معاملات شخصی افراد نباید در صورت‌های مالی واحد تجاری وارد شوند. برای مثال، اگر مدیرعامل یک شرکت مبلغی از حساب شرکت برای خرید شخصی برداشت کند، این برداشت باید به‌عنوان «برداشت مالک» ثبت شود، نه هزینه شرکت. رعایت این فرض باعث شفافیت گزارش‌های مالی و از ترکیب شدن دارایی‌های شخصی و سازمانی جلوگیری می‌کند.

2- فرض واحد اندازه‌گیری (Monetary Unit Assumption)

بر اساس فرض واحد اندازه‌گیری، تمام فعالیت‌های مالی باید با یک واحد پولی یکسان سنجیده شوند تا بتوان آن‌ها را اندازه‌گیری، ثبت و گزارش کرد. این فرض صرف‌نظر از تغییرات ارزش پول (مثل تورم)، اطلاعات مالی را بر اساس بهای تاریخی نمایش می‌دهد. مثلاً اگر یک شرکت، زمینی را ۱۰ سال پیش به قیمت ۵ میلیارد ریال خریده باشد، در ترازنامه همچنان با همان مبلغ نشان داده می‌شود؛ حتی اگر ارزش واقعی زمین، امروز بسیار بیشتر باشد. همچنین، در شرکت‌هایی که با ارزهای خارجی معامله می‌کنند، مبادلات ارزی ابتدا با ارز خارجی انجام می‌شود اما برای ثبت در صورت‌های مالی، باید به واحد پول گزارشگری (مثلاً ریال) تسعیر شود. این فرآیند تسعیر ارز بر اساس نرخ ارز در تاریخ معامله یا تاریخ ترازنامه انجام می‌شود و ممکن است منجر به شناسایی سود یا زیان ناشی از نوسانات نرخ ارز شود.

3- فرض تعهدی (Accrual Assumption)

فرض تعهدی می‌گوید درآمدها و هزینه‌ها باید در زمان وقوع رویداد اقتصادی شناسایی شوند؛ نه در زمان دریافت یا پرداخت وجه نقد. این یعنی اگر شرکتی، خدماتی را در اسفندماه ارائه دهد ولی وجه آن را در اردیبهشت دریافت کند، درآمد باید در اسفند ثبت شود. این فرض کمک می‌کند تا عملکرد مالی واقعی شرکت در بازه‌های زمانی مشخص، به‌درستی نمایش داده شود و تصمیم‌گیری‌های اقتصادی بر اساس اطلاعات دقیق‌تری انجام گیرد.

4- فرض تداوم فعالیت (Going Concern Assumption)

بر پایه فرض تداوم فعالیت، فرض بر این است که واحد اقتصادی در آینده نیز به فعالیت خود ادامه می‌دهد و قصد یا الزامی برای انحلال یا توقف فعالیت ندارد. به همین دلیل، دارایی‌ها به قیمت خرید (بهای تمام‌شده) در دفاتر ثبت می‌شوند، نه قیمت فروش اضطراری. همچنین، صورت‌های مالی بر اساس این فرض، دارایی‌ها و بدهی‌ها را به اقلام جاری (کوتاه‌مدت) و غیرجاری (بلندمدت) تقسیم می‌کنند؛ زیرا انتظار می‌رود شرکت در چرخه عملیاتی خود بتواند تعهداتش را ایفا کند و دارایی‌هایش را به بهره‌برداری برساند.

برای درک بهتر، تصور کنید یک شرکت تولیدی، دستگاهی را ۵ میلیارد تومان خریده و در حال استفاده از آن در خط تولید است. تا زمانی که فرض بر ادامه فعالیت شرکت باشد، این دستگاه به همان بهای خرید (با در نظر گرفتن استهلاک) در صورت‌های مالی گزارش می‌شود؛ حتی اگر در بازار آزاد فقط ۲ میلیارد تومان مشتری داشته باشد. اما اگر شرکت دچار بحران مالی شود و ادامه فعالیتش زیر سؤال برود، این موضوع می‌تواند نحوه ارزش‌گذاری دارایی‌ها را تغییر دهد. در چنین شرایطی، حسابرس باید این تردید را در گزارش خود قید کند؛ چون ممکن است شرکت مجبور شود دارایی‌هایش را سریع و با قیمت پایین‌تری بفروشد.

5- فرض دوره مالی (Time Period Assumption)

فرض دوره مالی بیان می‌کند که فعالیت‌های اقتصادی یک واحد تجاری را می‌توان به دوره‌های زمانی مساوی (مثلاً یک‌ساله یا سه‌ماهه) تقسیم کرد و برای هر دوره، گزارش مالی تهیه نمود. این فرض امکان مقایسه عملکرد شرکت در دوره‌های مختلف را فراهم می‌کند. برای مثال، شرکت‌ها معمولاً صورت سود و زیان سالانه تهیه می‌کنند تا بتوان عملکرد مالی یک‌ساله خود را ارزیابی کرده و بر اساس آن برنامه‌ریزی کنند.

کلام آخر

با بررسی دقیق‌تر هر فرض، متوجه می‌شویم که این مفروضات، صرفاً یک‌سری بحث تئوری نیستند؛ بلکه تأثیرات عملی و گسترده‌ای در گزارشگری مالی دارند. اگر فرض تفکیک شخصیت وجود نداشت، اطلاعات مالی با معاملات شخصی در هم می‌آمیخت و شفافیت گزارش‌ها از بین می‌رفت؛ اگر فرض واحد اندازه‌گیری پذیرفته نمی‌شد، امکان سنجش و مقایسه عددی بین رویدادهای مالی وجود نداشت؛ اگر فرض تعهدی نبود، شرکت‌ها نمی‌توانستند عملکرد واقعی خود را به‌درستی نشان دهند؛ اگر فرض تداوم فعالیت وجود نداشت، ارزش‌گذاری دارایی‌ها دچار آشفتگی می‌شد و اگر فرض دوره مالی کنار گذاشته می‌شد، تهیه گزارش‌های دوره‌ای و تحلیل عملکرد در بازه‌های زمانی مشخص، ممکن نبود.

 سؤالات متداول

مبنای تعهدی در حسابداری چیست و چه تفاوتی با مبنای نقدی دارد؟

مبنای تعهدی درآمدها را زمانی شناسایی می‌کند که تحقق یافته‌اند و هزینه‌ها را زمانی شناسایی می‌کند که واقع شده‌اند، صرف نظر از زمان دریافت یا پرداخت وجه نقد. در مقابل، مبنای نقدی درآمدها و هزینه‌ها را صرفاً بر اساس زمان دریافت و پرداخت وجه نقد ثبت می‌کند. مبنای تعهدی تصویر دقیق‌تری از عملکرد مالی ارائه می‌دهد.

آیا مفروضات حسابداری در طول زمان تغییر می‌کنند؟

به‌طور کلی، مفروضات بنیادی حسابداری اصولی ثابت و پایه‌ای هستند؛ اما در برخی شرایط، نحوه به‌کارگیری آن‌ها ممکن است تغییر کند. برای مثال، فرض تداوم فعالیت معمولاً برقرار است؛ ولی اگر یک شرکت با مشکلات شدید مالی روبه‌رو شود یا ورشکستگی آن نزدیک باشد، حسابرس ممکن است این فرض را زیر سؤال ببرد و از شرکت بخواهد صورت‌های مالی را بر مبنای “عدم تداوم فعالیت” تهیه کند. این یک تغییر در کاربرد مفروضات است؛ نه تغییر در خود مفروضه.

عدم رعایت مفروضات حسابداری چه پیامدهایی دارد؟

عدم رعایت مفروضات حسابداری می‌تواند منجر به ارائه صورت‌های مالی نادرست، گمراه‌کننده و غیرقابل مقایسه شود و در نتیجه، تصمیمات اقتصادی نادرستی اتخاذ گردد. همچنین، می‌تواند منجر به عدم انطباق با استانداردهای حسابداری و مسائل قانونی شود.